1. ΟΙΚΟνομία

  

1.1 Η Οικονομία ως Ανθρώπινη Δραστηριότητα

Η οικονομία ως έννοια είναι ουσιαστικά ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από πόρους που είναι περιορισμένοι. Δεν είναι κάτι εξωτερικό από αυτούς. Δεν είναι ένας μηχανισμός που λειτουργεί ανεξάρτητα, ούτε μια αφηρημένη έννοια που αφορά μόνο κράτη, επιχειρήσεις ή χρηματιστήρια. Κάθε κοινωνία, από τις πρώτες νομαδικές ομάδες μέχρι τα σύγχρονα παγκόσμια δίκτυα, αντιμετωπίζει το ίδιο θεμελιώδες πρόβλημα:

• Οι ανάγκες και οι επιθυμίες είναι πολλές.
• Οι πόροι (χρόνος, εργασία, γη, πρώτες ύλες, τεχνολογία) είναι περιορισμένοι.

Από αυτή την απλή αλλά βαθιά συνθήκη γεννιέται ολόκληρη η οικονομική επιστήμη. Η οικονομία, λοιπόν, είναι η μελέτη των επιλογών: πώς άτομα, ομάδες και κοινωνίες αποφασίζουν τι θα παράγουν, πώς θα το παράγουν και για ποιον σκοπό.

1.2 Η Έννοια της Σπανιότητας

Η σπανιότητα (scarcity) είναι η πρώτη και πιο θεμελιώδης έννοια. Χωρίς αυτήν, δεν θα υπήρχε οικονομική σκέψη. Σπανιότητα δεν σημαίνει «έλλειψη». Σημαίνει ότι δεν μπορούμε να έχουμε τα πάντα ταυτόχρονα. Ακόμη και ο πιο πλούσιος άνθρωπος έχει περιορισμένο χρόνο στην διάθεσή του. Ακόμη και η πιο ανεπτυγμένη χώρα έχει περιορισμένη γη, ενέργεια, ανθρώπινο δυναμικό. Από την σπανιότητα προκύπτουν:

• Επιλογές,
• Κόστος ευκαιρίας (τι θυσιάζουμε, όταν επιλέγουμε κάτι άλλο) ,
• Προτεραιότητες,
• Συστήματα κατανομής πόρων.

Η οικονομία είναι η επιστήμη που προσπαθεί να κατανοήσει και να βελτιστοποιήσει αυτές τις επιλογές προς όφελος των ατόμων, των επαγγελματιών, των κοινωνιών, των κρατών.

1.3 Η Οικονομική Επιστήμη

Η οικονομία ως επιστήμη δεν περιορίζεται σε αριθμούς ή γραφήματα. Είναι μια κοινωνική επιστήμη που μελετά την ανθρώπινη συμπεριφορά υπό περιορισμούς. Αυτό σημαίνει ότι:

• Δεν εξετάζει μόνο τι κάνουν οι άνθρωποι, αλλά γιατί το κάνουν,
• Δεν μελετά μόνο αγορές, αλλά και κίνητρα, θεσμούς, προσδοκίες,
• Δεν είναι στατική, αλλά εξελίσσεται καθώς αλλάζουν οι κοινωνίες.

Η οικονομική επιστήμη για την μελέτη της χρησιμοποιεί:

• μαθηματικά μοντέλα, για να περιγράψει σχέσεις,
• στατιστική, για να αναλύσει δεδομένα,
• ψυχολογία, για να κατανοήσει αποφάσεις,
• ιστορία, για να δει πώς λειτουργούν οι οικονομίες στο χρόνο,
• φιλοσοφία, για να εξετάσει τι σημαίνει «ευημερία» ή «αξία».

Είναι μια επιστήμη, λοιπόν, που βρίσκεται στο σταυροδρόμι πολλών άλλων επιστημών, με τις οποίες συμπλέκεται δημιουργικά, ώστε να καταλήξει σε ένα αντικειμενικό σύνολο γνώσεων και εφαρμογών που θα βελτιώσουν τις κοινωνίες.

1.4 Οι Τρεις Θεμελιώδεις Ερωτήσεις της Οικονομίας

Κάθε κοινωνία, ανεξάρτητα από το μέγεθος ή το σύστημα που ακολουθεί, πρέπει να απαντήσει σε τρεις βασικές ερωτήσεις που διέπουν σταθερά ην οικονομία:

1. Τι θα παραχθεί;

Πόσα τρόφιμα, πόσα σπίτια, πόση ενέργεια, πόση τεχνολογία θα πρέπει να παραχθεί; Οι επιλογές αυτές καθορίζουν την κατεύθυνση της κοινωνίας.

2. Πώς θα παραχθεί;

Με ποια τεχνολογία, με ποια εργασία, με ποια οργάνωση; Οι επιλογές αυτές αφορούν την παραγωγικότητα, την καινοτομία και την κατανομή των πόρων.

3. Για ποιον θα παραχθεί;

Ποιος θα απολαύσει τα αγαθά, πώς κατανέμεται το εισόδημα, ποιος ωφελείται και ποιος μένει πίσω; Οι επιλογές αυτές αφορούν τον αντικειμενικό σκοπό της οικονομικής δραστηριότητας.

Αυτές οι τρεις ερωτήσεις είναι ο σκελετός κάθε οικονομικού συστήματος: από τον καπιταλισμό μέχρι τον σοσιαλισμό, και από τις αγορές μέχρι τις παραδοσιακές κοινωνίες.

1.5 Η Οικονομία ως Σύστημα

Η οικονομία δεν είναι απλώς άθροισμα ατομικών αποφάσεων. Είναι ένα σύστημα αλληλεπιδράσεων. Σε αυτό το σύστημα συμβαίνουν τα εξής:

• Τα άτομα λαμβάνουν αποφάσεις με βάση τα κίνητρά τους.
• Οι επιχειρήσεις προσπαθούν να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη ή την αποτελεσματικότητα.
• Το κράτος θέτει κανόνες, θεσμούς και πολιτικές.
• Οι αγορές λειτουργούν ως μηχανισμοί συντονισμού.
• Οι τιμές μεταφέρουν πληροφορία.
• Οι προσδοκίες επηρεάζουν τη συμπεριφορά.
• Οι τεχνολογίες αλλάζουν τις δυνατότητες.

Η οικονομία είναι ζωντανή, δυναμική, αλλά συχνά απρόβλεπτη, γιατί βασίζεται σε ανθρώπους.. Και οι άνθρωποι δεν είναι πάντα πλήρως ορθολογικοί. Βλέπουμε π.χ. πόσο εύκολα μια επιφανειακή ή προσωρινή ψυχολογία της αγοράς μπορεί να επηρεάζει άμεσα και συχνά αρνητικά τα διεθνή χρηματιστήρια..

1.6 Γιατί Μελετάμε την Οικονομία

Η οικονομία δεν είναι απλώς ένα εργαλείο για τους πολιτικούς ή τις επιχειρήσεις. Είναι, επιπλέον, ένας τρόπος με τον οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε τον κόσμο γύρω μας και την συμπεριφορά του. Μελετώντας την οικονομία, κατανοούμε:

• γιατί ανεβαίνουν ή πέφτουν οι τιμές,
• γιατί υπάρχουν κρίσεις,
• πώς δημιουργείται ο πλούτος,
• γιατί υπάρχουν ανισότητες,
• πώς λειτουργούν οι αγορές,
• πώς επηρεάζει η τεχνολογία την εργασία,
• πώς οι κοινωνίες επιλέγουν το μέλλον τους.

Η οικονομία είναι, κατά ένα τρόπο και με λίγα λόγια, η μεγάλη ιστορία της ανθρώπινης επιλογής. Οι οικονομικές επιλογές μας καθορίζουν άμεσα το μέλλον μας, την πορεία μας μέσα στις ανθρώπινες κοινωνίες.

Κάθε οικονομική πράξη, από το πιο απλό καθημερινό ψώνισμα μέχρι τις αποφάσεις ενός κράτους. είναι μια στιγμή, όπου ο άνθρωπος καλείται να επιλέξει μέσα σε έναν κόσμο περιορισμών. Και αυτές οι επιλογές, συσσωρευμένες μέσα στον χρόνο, διαμορφώνουν όχι μόνο την προσωπική μας πορεία, αλλά και την πορεία ολόκληρων κοινωνιών.

Στην ουσία της, η οικονομία είναι η τέχνη και η επιστήμη του “τι κάνουμε με αυτά που έχουμε”. Οι πόροι είναι περιορισμένοι: χρόνος, χρήμα, ενέργεια, γη, τεχνολογία, ανθρώπινη προσπάθεια. Οι επιθυμίες όμως είναι απεριόριστες. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, ο άνθρωπος πρέπει να αποφασίσει.

Κάθε επιλογή έχει ένα κόστος, όχι μόνο χρηματικό, αλλά και υπαρξιακό. Το κόστος ευκαιρίας, δηλ. αυτό που θυσιάζουμε όταν επιλέγουμε κάτι άλλο, είναι μια έννοια που ξεπερνά την οικονομία και αγγίζει την ίδια την ζωή. Όταν επιλέγουμε μια καριέρα, θυσιάζουμε άλλες. Όταν επενδύουμε χρόνο σε μια δραστηριότητα, τον αφαιρούμε από μια άλλη. Όταν μια κοινωνία επενδύει στην τεχνολογία, ίσως παραμελεί την κοινωνική πρόνοια ή το αντίστροφο.

Οι οικονομικές επιλογές μας δεν είναι ουδέτερες. Αποκαλύπτουν τι θεωρούμε σημαντικό, τι φοβόμαστε, τι ελπίζουμε. Αποκαλύπτουν τις αξίες μας, τις προτεραιότητές μας, την κοσμοθεωρία μας. Σε συλλογικό επίπεδο, οι οικονομικές επιλογές διαμορφώνουν:

• το είδος της κοινωνίας που χτίζουμε,
• το επίπεδο ανισότητας που αποδεχόμαστε,
• το περιβάλλον που αφήνουμε στις επόμενες γενιές,
• το πώς κατανέμεται η ισχύς,
• το πώς οργανώνεται η εργασία,
• το πώς ορίζουμε την ευημερία.

Η οικονομία, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα σύνολο αριθμών ή μοντέλων. Είναι μια ανθρώπινη αφήγηση, μια ιστορία που γράφεται καθημερινά από τις επιλογές μας. Και επειδή οι επιλογές αυτές επηρεάζουν το μέλλον μας, η οικονομία είναι ταυτόχρονα και μια ηθική επιστήμη: μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι μπορούμε να κάνουμε, αλλά και τι πρέπει να κάνουμε.

Σε τελική ανάλυση, η οικονομία είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας. Μέσα της βλέπουμε τις επιθυμίες μας, τις αδυναμίες μας, τις φιλοδοξίες μας και τις αντιφάσεις μας. Και όσο καλύτερα κατανοούμε τις οικονομικές επιλογές, τις δικές μας και των άλλων, τόσο πιο καθαρά κατανοούμε τον κόσμο που χτίζουμε.