4. ΜΑΚΡΟοικονομία

 Η Οικονομία ως Σύνολο

4.1 Τι Είναι η Μακροοικονομία

Η μακροοικονομία μελετά την οικονομία στο σύνολό της. Η οπτική αλλάζει κλίμακα: από το «μικροσκόπιο» με τις ατομικές αποφάσεις της μικροοικονομίας περνάμε στην μεγάλη εικόνα, εκεί όπου οι οικονομίες λειτουργούν ως σύνολα. Δεν εξετάζει άτομα ή επιχειρήσεις, αλλά μεγάλες συλλογικές μεταβλητές:

• συνολικό εισόδημα,
• συνολική παραγωγή,
• συνολική κατανάλωση,
• συνολική επένδυση,
• συνολική απασχόληση,
• συνολικό επίπεδο τιμών.

Είναι η επιστήμη που προσπαθεί να απαντήσει σε ερωτήματα, όπως:

• γιατί υπάρχουν οικονομικές κρίσεις,
• τι προκαλεί την ανεργία,
• πώς δημιουργείται ο πληθωρισμός,
• πώς αναπτύσσονται οι οικονομίες,
• ποιος είναι ο ρόλος του κράτους και των κεντρικών τραπεζών.

Η μακροοικονομία είναι η «μεγάλη αφήγηση» της οικονομικής ζωής.

4.2 Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ)

Το ΑΕΠ είναι το πιο γνωστό μέτρο της οικονομικής δραστηριότητας. Μετράει την αξία όλων των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια χώρα μέσα σε ένα έτος.

Τρεις τρόποι μέτρησης του ΑΕΠ:

1. με την παραγωγή
   Άθροισμα της αξίας όλων των παραγόμενων αγαθών και υπηρεσιών.
2. με το εισόδημα
   Άθροισμα μισθών, κερδών, ενοικίων, τόκων.
3. με τη δαπάνη
   ( ΑΕΠ = Κατανάλωση + Επενδύσεις + Δημόσιες Δαπάνες + [Εξαγωγές – Εισαγωγές]).

Ονομαστικό / Πραγματικό ΑΕΠ

• Ονομαστικό: μετράται σε τρέχουσες τιμές,
• Πραγματικό: διορθωμένο σε σχέση με τον πληθωρισμό.

Το πραγματικό ΑΕΠ δείχνει την πραγματική αύξηση της παραγωγής σε μια χώρα.

4.3 Οικονομική Ανάπτυξη

Η ανάπτυξη είναι η αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ σε μια χώρα στον χρόνο.

Τι προκαλεί την ανάπτυξη;

• η τεχνολογική πρόοδος,
• η αύξηση κεφαλαίου (μηχανήματα, υποδομές),
• η αύξηση ανθρώπινου κεφαλαίου (εκπαίδευση, δεξιότητες),
• η καλύτερη οργάνωση και θεσμοί,
• η καινοτομία.

Η ανάπτυξη δεν είναι απλώς η παραγωγή περισσότερου προϊόντος, αλλά η ικανότητα για περισσότερες δυνατότητες.

4.4 Οικονομικοί Κύκλοι

Οι οικονομίες δεν αναπτύσσονται γραμμικά, αλλά περνούν από διάφορες φάσεις, οικονομικούς κύκλους:

• ανάπτυξης,
• κορύφωσης,
• ύφεσης,
• ανάκαμψης.

Οι κύκλοι αυτοί στις οικονομίες προκαλούνται από:

• μεταβολές στην ζήτηση,
• χρηματοπιστωτικές κρίσεις,
• τεχνολογικές αλλαγές,
• προσδοκίες,
• διεθνείς εξελίξεις.

Η μακροοικονομία προσπαθεί να κατανοήσει σωστά και να μετριάσει αποτελεσματικά αυτές τις διακυμάνσεις, προς γενικότερο όφελος της οικονομίας.

4.5 Ανεργία

Η ανεργία είναι η έλλειψη παροχής εργασίας και αποτελεί ένας από τους πιο σημαντικούς δείκτες της οικονομίας σε μια χώρα.

Τύποι ανεργίας

• κυκλική: λόγω ύφεσης στην οικονομία,
• δομική: λόγω αλλαγών στην τεχνολογία ή στην ζήτηση δεξιοτήτων,
• τριβής: προσωρινή, π.χ. όταν κάποιος αλλάζει δουλειά,
• εποχική: π.χ. στον τουρισμό, γεωργία κτλ.

Η ανεργία δεν είναι μόνο οικονομικό φαινόμενο, αλλά έχει κοινωνικές προεκτάσεις, όπως και ψυχολογικές διαστάσεις.

4.6 Πληθωρισμός

Ο πληθωρισμός είναι η γενική αύξηση των τιμών.

Αιτίες πληθωρισμού

• υπερβολική ζήτηση,
• αύξηση κόστους παραγωγής,
• αύξηση της ποσότητας χρήματος,
• διαταραχές στην προσφορά (π.χ. ενέργεια).

Συνέπειες

• μειώνει την αγοραστική δύναμη,
• επηρεάζει επενδύσεις και αποταμιεύσεις,
• δημιουργεί αβεβαιότητα.

Από την άλλη πλευρά, ο πολύ χαμηλός πληθωρισμός μπορεί, επίσης, να είναι προβληματικός (αποπληθωρισμός).

4.7 Δημοσιονομική Πολιτική

Η δημοσιονομική πολιτική αφορά τις δαπάνες και τους φόρους του κράτους.

Στόχοι

• σταθεροποίηση της οικονομίας,
• μείωση της ανεργίας,
• ενίσχυση της ανάπτυξης,
• αναδιανομή εισοδήματος.

Επεκτατική πολιτική (σε περίπτωση ύφεσης)

• αύξηση δαπανών,
• μείωση φόρων.

Περιοριστική πολιτική (σε περιόδους υπερθέρμανσης)

• μείωση δαπανών,
• αύξηση φόρων.

4.8 Νομισματική Πολιτική

Η νομισματική πολιτική ασκείται από τις κεντρικές τράπεζες.

Εργαλεία

• επιτόκια,
• αγορές ομολόγων,
• ρύθμιση της ποσότητας χρήματος,
• απαιτήσεις αποθεματικών των τραπεζών.

Στόχοι

• σταθερότητα τιμών,
• πλήρης απασχόληση,
• σταθερό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Η νομισματική πολιτική επηρεάζει:

• δάνεια,
• επενδύσεις,
• κατανάλωση,
• συναλλαγματικές ισοτιμίες.

4.9 Ο Ρόλος των Προσδοκιών

Στη μακροοικονομία, οι προσδοκίες είναι κρίσιμες. Οι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις δεν αντιδρούν μόνο στο παρόν, αλλά και σε αυτό που περιμένουν ότι θα συμβεί.

Παραδείγματα:

• αν περιμένουν πληθωρισμό, αυξάνουν τιμές και μισθούς,
• αν περιμένουν ύφεση, μειώνουν επενδύσεις,
• αν περιμένουν ανάπτυξη, αυξάνουν κατανάλωση.

Οι προσδοκίες μπορούν να γίνουν αυτοεκπληρούμενες.

4.10 Η Μακροοικονομία ως Σύστημα

Η μακροοικονομία δεν είναι ένα σύνολο μεμονωμένων μεταβλητών, αλλά ένα σύστημα αλληλεξαρτήσεων, όπου κάθε στοιχείο επηρεάζει και επηρεάζεται από τα υπόλοιπα. Η οικονομία λειτουργεί σαν ένας κύκλος, ένας μηχανισμός συνεχούς ανατροφοδότησης. Στο μακροοικονομικό σύστημα:

• η κατανάλωση επηρεάζει την παραγωγή,
  γιατί η ζήτηση καθορίζει πόσο θα παράγουν οι επιχειρήσεις.
• η παραγωγή επηρεάζει την απασχόληση,
  αφού περισσότερη παραγωγή απαιτεί περισσότερη εργασία.
• η απασχόληση επηρεάζει το εισόδημα,
  καθώς οι εργαζόμενοι πληρώνονται για την εργασία τους.
• το εισόδημα επηρεάζει την ζήτηση,
  αφού οι άνθρωποι καταναλώνουν ανάλογα με τα διαθέσιμα χρήματά τους.
• η ζήτηση επηρεάζει τις επενδύσεις,
  επειδή οι επιχειρήσεις επενδύουν όταν βλέπουν προοπτική κερδοφορίας.
• οι επενδύσεις επηρεάζουν την ανάπτυξη,
  καθώς αυξάνουν την παραγωγική ικανότητα της οικονομίας.

Κάθε μεταβλητή, λοιπόν, συνδέεται με όλες τις άλλες. Η μακροοικονομία είναι ένα δυναμικό σύστημα, όπου οι αλλαγές σε ένα σημείο μεταδίδονται σε ολόκληρη την οικονομία. Γι’ αυτό η κατανόηση των αλληλεπιδράσεων είναι εξίσου σημαντική με την κατανόηση των ίδιων των μεταβλητών. Με άλλα λόγια: Η μακροοικονομία δεν είναι μια λίστα μεγεθών, αλλά ένα ζωντανό σύστημα σχέσεων.