5. ΧΡΗΜΑΤΟπιστωτικά

 

5.1 Τι Είναι το Χρήμα

Είναι ένα, επίσης, από τα πιο κρίσιμα θέματα, γιατί εδώ αναφερόμαστε στην «κυκλοφορία του αίματος» της οικονομίας: το χρήμα, οι τράπεζες, οι αγορές κεφαλαίου και οι κρίσεις. Το χρήμα είναι ένα από τα πιο θεμελιώδη ανθρώπινα δημιουργήματα. Δεν είναι απλώς χαρτί ή ψηφιακοί αριθμοί. Είναι ένας κοινωνικός θεσμός που βασίζεται στην εμπιστοσύνη.

Τρεις βασικές λειτουργίες του χρήματος

1. μέσο συναλλαγών: επιτρέπει την ανταλλαγή χωρίς την ανάγκη άμεσης αντιπαροχής (όπως στο παζάρι),
2. μονάδα μέτρησης: δίνει κοινό μέτρο αξίας σε όλα τα αγαθά,
3. μέσο αποθήκευσης αξίας: επιτρέπει τη μεταφορά αγοραστικής δύναμης στον χρόνο.

Χωρίς χρήμα (π.χ. μέσω ανταλλακτικού εμπορίου), η οικονομία θα ήταν αργή, αναποτελεσματική και περιορισμένη.

5.2 Είδη Χρήματος

Το χρήμα έχει πάρει πολλές μορφές στην ιστορία, ανάλογα με την εξέλιξη των εποχών.

1.   εμπορευματικό χρήμα: χρυσός, ασήμι, πολύτιμα μέταλλα - έχουν εγγενή αξία.

2.   χαρτονόμισμα (fiat money): δεν έχει εγγενή αξία, καθώς η αξία του προέρχεται από την εμπιστοσύνη στο κράτος.

3.   καταθετικό χρήμα: τα υπόλοιπα στους τραπεζικούς λογαριασμούς, που αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του χρήματος σήμερα.

4.   ψηφιακό χρήμα: ηλεκτρονικές πληρωμές, ψηφιακά πορτοφόλια.

5.   κρυπτονομίσματα: αποκεντρωμένα ψηφιακά νομίσματα που βασίζονται σε blockchain - δεν είναι ακόμη ευρέως αποδεκτά ως χρήμα, αλλά αποτελούν νέο πεδίο.

5.3 Πώς Δημιουργείται το Χρήμα

Η δημιουργία χρήματος δεν γίνεται μόνο από το κράτος. Στην πραγματικότητα, οι εμπορικές τράπεζες δημιουργούν το μεγαλύτερο μέρος του χρήματος.

1. Κεντρική Τράπεζα

Εκδίδει χαρτονόμισμα και ρυθμίζει τη νομισματική βάση.

2. Εμπορικές Τράπεζες

Δημιουργούν χρήμα μέσω δανείων. Όταν μια τράπεζα δίνει δάνειο, δημιουργεί νέο χρήμα στον λογαριασμό του δανειολήπτη. Αυτό ονομάζεται χρήμα μέσω πολλαπλασιαστή.

3. Περιορισμοί στη δημιουργία χρήματος

• επιτόκια,
• κανονισμοί,
• ζήτηση για δάνεια,
• κεφαλαιακές απαιτήσεις.

Το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι ένας μηχανισμός που πολλαπλασιάζει την αγοραστική δύναμη.

5.4 Το Τραπεζικό Σύστημα

Οι τράπεζες δεν είναι απλώς «θησαυροφυλάκια». Είναι οι ενδιάμεσοι που μετατρέπουν αποταμιεύσεις σε επενδύσεις.

Κύριες λειτουργίες των τραπεζών

• δέχονται καταθέσεις,
• δίνουν δάνεια,
• διευκολύνουν πληρωμές,
• διαχειρίζονται κινδύνους,
• αξιολογούν πιστοληπτική ικανότητα,
• επενδύουν σε ομόλογα και άλλα στοιχεία ενεργητικού.

Οι τράπεζες είναι κρίσιμος παράγοντας για τη ροή του χρήματος στην οικονομία.

5.5 Κίνδυνοι και Ρευστότητα

Οι τράπεζες λειτουργούν με ένα ευαίσθητο ισοζύγιο:

• έχουν βραχυπρόθεσμες υποχρεώσεις (καταθέσεις)
• έχουν μακροπρόθεσμα στοιχεία ενεργητικού (δάνεια)

Αυτό δημιουργεί κίνδυνο ρευστότητας: αν πολλοί καταθέτες ζητήσουν τα χρήματά τους ταυτόχρονα, η τράπεζα δεν μπορεί να τα δώσει άμεσα.

Για τον λόγο αυτό υπάρχουν οι:

• κεντρικές τράπεζες ως «δανειστές ύστατης ανάγκης»,
• κανονισμοί κεφαλαίων,
• εγγυήσεις καταθέσεων.

Το τραπεζικό σύστημα είναι σταθερό όσο υπάρχει εμπιστοσύνη.

5.6 Αγορές Κεφαλαίου

Οι αγορές κεφαλαίου είναι ο χώρος όπου οι επιχειρήσεις και τα κράτη αντλούν χρηματοδότηση.

Κύρια εργαλεία

• μετοχές: ιδιοκτησία σε μια εταιρεία,
• ομόλογα: δάνεια προς εταιρείες ή κράτη,
• παράγωγα: συμβόλαια που βασίζονται σε άλλες αξίες,
• αμοιβαία κεφάλαια: συλλογικές επενδύσεις.

Οι αγορές κεφαλαίου επιτρέπουν:

• την μεταφορά πόρων στον χρόνο,
• την διαχείριση κινδύνου,
• την χρηματοδότηση καινοτομίας,
• την κατανομή κεφαλαίου σε παραγωγικές χρήσεις.

Είναι ο «μηχανισμός επενδύσεων» της οικονομίας.

5.7 Χρηματοπιστωτικές Κρίσεις

Οι κρίσεις είναι αναπόσπαστο μέρος του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Αιτίες κρίσεων

• υπερβολικός δανεισμός,
• φούσκες τιμών (ακίνητα, μετοχές),
• τραπεζικές καταρρεύσεις,
• πανικός και απώλεια εμπιστοσύνης,
• κακή ρύθμιση,
• διεθνείς διασυνδέσεις που μεταδίδουν σοκ.

Τύποι κρίσεων

• τραπεζικές κρίσεις,
• νομισματικές κρίσεις,
• κρίσεις χρέους,
• χρηματιστηριακές φούσκες.

Οι κρίσεις συχνά οδηγούν σε ύφεση, ανεργία και κοινωνική αναταραχή.

5.8 Ρύθμιση και Εποπτεία

Το χρηματοπιστωτικό σύστημα χρειάζεται κανόνες, για να λειτουργεί με ασφάλεια.

Στόχοι ρύθμισης

• σταθερότητα,
• προστασία καταναλωτών,
• αποφυγή συστημικών κινδύνων,
• διαφάνεια,
• αποτροπή απάτης.

Μετά την κρίση του 2008, οι κανονισμοί έγιναν αυστηρότεροι, με έμφαση στην κεφαλαιακή επάρκεια και την διαχείριση κινδύνων.

5.9 Το Χρήμα ως Θεσμός

Το χρήμα δεν είναι ουδέτερο, δεν είναι απλώς ένα μέσο συναλλαγής ή ένας αριθμός σε μια οθόνη. Είναι ένας θεσμός, ένα κοινωνικό κατασκεύασμα που λειτουργεί, επειδή οι άνθρωποι το εμπιστεύονται και το αποδέχονται. Η ύπαρξή του διαμορφώνει βαθιά την οικονομική και κοινωνική ζωή. Το χρήμα επηρεάζει:

• την κατανομή πόρων,
  αφού καθορίζει ποιος μπορεί να αγοράσει τι και με ποιους όρους.
• την κοινωνική ισχύ,
  επειδή δημιουργεί σχέσεις εξουσίας, επιρροής και ανισοτήτων.
• την πολιτική,
  καθώς οι κυβερνήσεις, οι κεντρικές τράπεζες και οι θεσμοί το χρησιμοποιούν για να ασκούν πολιτική.
• την οικονομική σταθερότητα,
  μέσω του τραπεζικού συστήματος, των επιτοκίων και της νομισματικής πολιτικής.
• τις προσδοκίες και την συμπεριφορά,
  αφού οι άνθρωποι δρουν με βάση το πώς φαντάζονται το μέλλον: πληθωρισμός, αποταμίευση, επενδύσεις, κατανάλωση.

Η κατανόηση του χρήματος είναι απαραίτητη για την κατανόηση της οικονομίας, γιατί το χρήμα βρίσκεται στο κέντρο όλων των συναλλαγών, όλων των αποφάσεων και όλων των θεσμών. Δεν είναι ουδέτερο,· είναι ένας καθρέφτης της κοινωνίας, των αξιών και των σχέσεων ισχύος. Με άλλα λόγια: Το χρήμα δεν είναι μόνο οικονομικό μέγεθος. Είναι κοινωνικός θεσμός, που οργανώνει τον κόσμο μας.