3. ΜΙΚΡΟοικονομία

 Το Σύμπαν των Ατομικών Αποφάσεων

3.1 Τι Είναι η Μικροοικονομία

Είναι ένα από τα πιο κρίσιμα θέματα, γιατί εδώ αρχίζει να φαίνεται η «μηχανική» της οικονομίας: πώς αποφασίζουν τα άτομα, πώς λειτουργούν οι αγορές, πώς προκύπτουν οι τιμές. Η μικροοικονομία μελετά το άτομο, την επιχείρηση και την αγορά. Εξετάζει πώς οι άνθρωποι λαμβάνουν αποφάσεις, όταν έχουν:

• περιορισμένο εισόδημα,
• περιορισμένο χρόνο,
• περιορισμένες πληροφορίες,
• συγκεκριμένες προτιμήσεις.

και πώς αυτές οι αποφάσεις συντονίζονται μέσα από τις αγορές. Αν, λοιπόν, η μακροοικονομία είναι η «μεγάλη εικόνα», η μικροοικονομία είναι το μικροσκόπιο που δείχνει τις λεπτομέρειες.

3.2 Προτιμήσεις και Επιλογές

Κάθε οικονομική απόφαση ξεκινά από τις προτιμήσεις. Οι οικονομολόγοι δεν εξετάζουν τι προτιμά κάποιος, αλλά πώς οργανώνει τις προτιμήσεις του.

Βασικές υποθέσεις για τις προτιμήσεις

Οι προτιμήσεις για κάθε οικονομική απόφαση θεωρούνται:

• πλήρεις: μπορείς να συγκρίνεις δύο επιλογές,
• μεταβατικές: αν προτιμάς Α από Β και Β από Γ, τότε προτιμάς Α από Γ,
• μη κορεσμένες: περισσότερα αγαθά είναι συνήθως καλύτερα από λιγότερα.

Αυτές οι υποθέσεις δεν είναι πάντα ρεαλιστικές, εξαρτώνται από την περίσταση, αλλά επιτρέπουν την δημιουργία σχετικών μοντέλων.

3.3 Η Έννοια της Χρησιμότητας

Η χρησιμότητα (utility) είναι ένα μέτρο της ικανοποίησης που παίρνει κάποιος από ένα αγαθό. Δεν είναι πραγματικός αριθμός, αλλά μια αναπαράσταση των προτιμήσεων.

Οριακή χρησιμότητα

Η οριακή χρησιμότητα είναι η επιπλέον ικανοποίηση από μία ακόμη μονάδα αγαθού.

Συνήθως μειώνεται σταδιακά: π.χ. η πρώτη φέτα από μια πίτσα είναι υπέροχη, η πέμπτη λιγότερο. Αυτό οδηγεί σε μια θεμελιώδη ιδέα: οι άνθρωποι κατανέμουν το εισόδημά τους έτσι, ώστε η οριακή χρησιμότητα ανά ευρώ να είναι ίση σε όλα τα αγαθά.

3.4 Περιορισμοί: Εισόδημα και Τιμές

Οι επιλογές δεν είναι απεριόριστες. Το άτομο αντιμετωπίζει έναν προϋπολογιστικό περιορισμό, επειδή:

• έχει συγκεκριμένο εισόδημα,
• τα αγαθά έχουν τιμές,
• πρέπει να επιλέξει συνδυασμούς που μπορεί να αγοράσει.

Η οικονομική απόφαση είναι πάντοτε η ισορροπία ανάμεσα στο:

• τι θέλω (προτιμήσεις).
• τι μπορώ (εισόδημα και τιμές),

3.5 Προσφορά και Ζήτηση: Ο Μηχανισμός της Αγοράς

Η αγορά είναι ο χώρος όπου συναντώνται:

• οι καταναλωτές (ζήτηση),
• οι παραγωγοί (προσφορά).

Ζήτηση

Η ζήτηση δείχνει πόσο από ένα αγαθό θέλουν να αγοράσουν οι καταναλωτές σε κάθε τιμή. Συνήθως έχει αρνητική κλίση: όσο αυξάνεται η τιμή, μειώνεται η ζητούμενη ποσότητα.

Προσφορά

Η προσφορά δείχνει πόσο από ένα αγαθό θέλουν να παράγουν οι επιχειρήσεις σε κάθε τιμή. Συνήθως έχει θετική κλίση: όσο αυξάνεται η τιμή, αυξάνεται η προσφερόμενη ποσότητα.

Ισορροπία

Η τιμή ισορροπίας είναι εκεί όπου η προσφορά συναντά τη ζήτηση. Σε αυτή την τιμή:

• δεν υπάρχει έλλειμμα
• δεν υπάρχει πλεόνασμα
• η αγορά «καθαρίζει»

Η ισορροπία δεν είναι στατική. Αλλάζει ανάλογα με τις συνθήκες.

3.6 Ελαστικότητες: Πόσο Ευαίσθητη Είναι η Αγορά

Η ελαστικότητα μετρά πόσο αλλάζει η ποσότητα, όταν αλλάζει η τιμή.

Ελαστική ζήτηση

Μικρή αλλαγή στην τιμή → μεγάλη αλλαγή στη ζήτηση (π.χ. είδη πολυτελείας).

Ανελαστική ζήτηση

Μεγάλη αλλαγή στην τιμή → μικρή αλλαγή στη ζήτηση (π.χ. φάρμακα, βασικά τρόφιμα).

Η ελαστικότητα εξηγεί γιατί:

• αυξάνονται τα έσοδα σε κάποιες αγορές, όταν ανεβαίνουν οι τιμές,
• οι φόροι επηρεάζουν διαφορετικά αγαθά,
• κάποιες αγορές είναι πιο ευάλωτες σε κρίσεις.

3.7 Θεωρία Παραγωγής

Οι επιχειρήσεις αποφασίζουν πώς να παράγουν αγαθά χρησιμοποιώντας:

• εργασία,
• κεφάλαιο,
• τεχνολογία,
• πρώτες ύλες.

Συνάρτηση παραγωγής

Περιγράφει πώς οι εισροές μετατρέπονται σε προϊόν.

Οριακό προϊόν

Είναι η επιπλέον παραγωγή από μία ακόμη μονάδα εισροής (π.χ. ένας εργάτης).

Συνήθως μειώνεται: π.χ. προσθέτοντας περισσότερους εργάτες σε έναν μικρό χώρο, κάποια στιγμή η παραγωγικότητα πέφτει.

3.8 Κόστη Παραγωγής

Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν:

• σταθερό κόστος (π.χ. ενοίκια, μηχανήματα),
• μεταβλητό κόστος π.χ. (πρώτες ύλες, εργασία),
• οριακό κόστος (π.χ. κόστος μιας επιπλέον μονάδας παραγωγής).

Το οριακό κόστος είναι κρίσιμο: η επιχείρηση παράγει μέχρι το σημείο όπου το οριακό κόστος = η τιμή.

3.9 Δομές Αγοράς

Δεν λειτουργούν όλες οι αγορές με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν τέσσερις βασικές δομές και είναι οι εξής:

1. Τέλειος ανταγωνισμός

• πολλές επιχειρήσεις,
• ομοιογενές προϊόν,
• κανείς δεν επηρεάζει την τιμή,
• η τιμή καθορίζεται από την αγορά.

2. Μονοπώλιο

• μία επιχείρηση,
• καθορίζει την τιμή,
• συχνά προκύπτει από φυσικά ή νομικά εμπόδια εισόδου.

3. Ολιγοπώλιο

• λίγες μεγάλες επιχειρήσεις,
• στρατηγική αλληλεπίδραση,
• παραδείγματα: τηλεπικοινωνίες, ενέργεια.

4. Μονοπωλιακός ανταγωνισμός

• πολλές επιχειρήσεις,
• διαφοροποιημένα προϊόντα,
• εστιατόρια, ρούχα, υπηρεσίες.

Κάθε δομή έχει διαφορετική συμπεριφορά, κίνητρα και αποτελέσματα.

3.10 Η Μικροοικονομία ως Θεμέλιο

Η μικροοικονομία είναι το θεμέλιο της οικονομικής επιστήμης, γιατί εξετάζει τις βασικές μονάδες του οικονομικού συστήματος: τα άτομα, τα νοικοκυριά, τις επιχειρήσεις και τις αγορές. Μέσα από αυτήν κατανοούμε πώς λειτουργεί η οικονομία «από κάτω προς τα πάνω». Πιο συγκεκριμένα, εξηγεί το πώς:

·        λαμβάνονται οι αποφάσεις: Πώς οι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις επιλέγουν τι να αγοράσουν, τι να παράγουν και πώς να κατανείμουν τους πόρους τους.

·        λειτουργούν οι αγορές: Πώς η προσφορά και η ζήτηση αλληλεπιδρούν και πώς διαμορφώνεται η οικονομική δραστηριότητα.

·        προκύπτουν οι τιμές: Οι τιμές δεν είναι αυθαίρετες, αλλά είναι το αποτέλεσμα επιλογών, προτιμήσεων, κόστους και ανταγωνισμού.

·        κατανέμονται οι πόροι: Η αγορά κατευθύνει τους περιορισμένους πόρους εκεί όπου έχουν μεγαλύτερη αξία.

·        επηρεάζουν οι πολιτικές την καθημερινότητα: Φόροι, επιδοτήσεις, κατώτατοι μισθοί, ρυθμίσεις και απορρυθμίσεις αλλάζουν τα κίνητρα και επομένως και την συμπεριφορά των οικονομικών μονάδων.

Η μικροοικονομία είναι το επίπεδο όπου «γεννιούνται» οι οικονομικές σχέσεις. Χωρίς αυτήν, η μακροοικονομία (βλ. ενότ. 4) δεν μπορεί να σταθεί από μόνη της, γιατί η συνολική οικονομική δραστηριότητα είναι το αποτέλεσμα εκατομμυρίων μικρών αποφάσεων. Με άλλα λόγια: Η μακροοικονομία περιγράφει το σύνολο, αλλά η μικροοικονομία εξηγεί τους μηχανισμούς που το δημιουργούν. Η μικροοικονομία είναι η βάση, η μικρή εικόνα - η μακροοικονομία είναι η εικόνα από ψηλά, η μεγάλη εικόνα.