8. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Οικονομίας

 

8.1 Η Οικονομία ως Ανθρώπινη Κατασκευή

Είναι το πιο στοχαστικό θέμα για την οικονομία. Εδώ η οικονομία παύει να είναι μόνο μοντέλα, δείκτες και αγορές, καθώς γίνεται ανθρώπινη σκέψη, αξίες, νοήματα, αφηγήσεις. Είναι το σημείο όπου η οικονομική επιστήμη συναντά την ηθική, την πολιτική, την κοινωνιολογία και τη φιλοσοφία της ανθρώπινης ύπαρξης. Η οικονομία δεν είναι φυσικός νόμος. Δεν είναι κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς. Είναι ένα σύστημα κανόνων, θεσμών και νοημάτων, που δημιουργήθηκε από ανθρώπους για να οργανώσει την κοινωνική ζωή. Αυτό σημαίνει ότι:

• οι οικονομικές έννοιες δεν είναι αιώνιες,
• οι αγορές δεν είναι φυσικά φαινόμενα,
• το χρήμα δεν έχει εγγενή αξία,
• οι οικονομικές θεωρίες αντανακλούν κοινωνικές αξίες.

Η οικονομία είναι μια ανθρώπινη αφήγηση που αλλάζει με τον χρόνο, καθώς εξαρτάται από παρά πολλούς παράγοντες.

8.2 Τι Είναι «Αξία»

Η έννοια της αξίας είναι από τις πιο βαθιές και αμφιλεγόμενες έννοιες στην οικονομία. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι οικονομολόγοι προσπαθούν να απαντήσουν στο ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: τι κάνει κάτι “πολύτιμο”; Η αξία δεν είναι ένα απλό μέγεθος, είναι ένα σημείο συνάντησης:

·        οικονομικών παραγόντων (κόστος, σπανιότητα, παραγωγικότητα),

·        ψυχολογικών παραγόντων (προτιμήσεις, αντιλήψεις, προσδοκίες),

·        κοινωνικών παραγόντων (θεσμοί, κανόνες, πολιτισμός),

·        ιστορικών παραγόντων (τεχνολογία, συνήθειες, ανάγκες της εποχής).

Γι’ αυτό και η αξία έχει ερμηνευτεί με πολλούς τρόπους:

·        Αντικειμενική αξία (κλασικοί οικονομολόγοι): βασισμένη στην εργασία ή στο κόστος παραγωγής.

·        Υποκειμενική αξία (νεοκλασικοί οικονομολόγοι): βασισμένη στις προτιμήσεις και την ωφέλεια του καταναλωτή.

·        Κοινωνική αξία (θεσμικές και σύγχρονες προσεγγίσεις): διαμορφωμένη από κανόνες, αφηγήσεις και συλλογικές αντιλήψεις.

Η αξία, λοιπόν, δεν είναι μόνο οικονομική κατηγορία. Είναι μια ανθρώπινη κατασκευή, που αλλάζει με τον χρόνο, την τεχνολογία και την κοινωνία. Πιο αναλυτικά:

1. Αντικειμενική αξία: Αξία χρήσης - αξία ανταλλαγής

Από την αρχαιότητα μέχρι την εποχή του Adam Smith και του Karl Marx (βλ. 2.5 και 2.6), η διάκριση αυτή είναι κεντρική στην οικονομία:

• Αξία χρήσης: η χρησιμότητα ενός αγαθού,
• Αξία ανταλλαγής: η τιμή του στην αγορά.

Παραδείγματα:
Το νερό έχει τεράστια αξία χρήσης αλλά χαμηλή τιμή.
Τα διαμάντια έχουν μικρή αξία χρήσης αλλά υψηλή τιμή.

2. Υποκειμενική αξία

Οι νεοκλασικοί οικονομολόγοι (βλ. 2.8), όμως, υποστήριξαν ότι η αξία δεν είναι αντικειμενική, αλλά υποκειμενική, και εξαρτάται από τις προτιμήσεις.

3. Κοινωνική αξία

Στη σύγχρονη εποχή η αξία συνδέεται με πολλούς παράγοντες:

• την τεχνολογία,
• την πληροφορία,
• τα δεδομένα,
• την προσοχή,
• την εμπιστοσύνη.

Η αξία δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά είναι επιπλέον κοινωνική και πολιτισμική.

8.3 Τι Είναι «Ευημερία»

Η οικονομική ανάπτυξη δεν ταυτίζεται με την ευημερία, η οποία είναι μια πολυδιάστατη έννοια, καθώς περιλαμβάνει την υλική αφθονία (ευμάρεια) και την ψυχική/σωματική υγεία, ασφάλεια, και ικανοποίηση από την ζωή.

1. Περιορισμοί του ΑΕΠ: δεν μπορεί να μετρήσει:

• ποιότητα ζωής,
• ποιότητα υγεία,
• παρεχόμενη εκπαίδευση,
• κοινωνικές κ.λπ. ανισότητες,
• φυσικό κ.λπ. περιβάλλον,
• προσωπική/κοινωνική ευτυχία.

2. Εναλλακτικοί δείκτες

• δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης (HDI),
• δείκτης Κοινωνικής Προόδου,
• δείκτης Ευτυχίας,
• πράσινοι δείκτες βιωσιμότητας.

Η ευημερία είναι πολυδιάστατη έννοια. Δεν περιορίζεται μόνο στο οικονομικό εισόδημα, αλλά εκτείνεται σε κοινωνικούς και προσωπικούς τομείς, όπως η αίσθηση του σκοπού και της κοινωνικής συνάφειας..

8.4 Ορθολογικότητα και Ανθρώπινη Συμπεριφορά

Για δεκαετίες η οικονομία βασίσθηκε στο μοντέλο του ορθολογικού ατόμου. Όμως, η συμπεριφορική οικονομική (βλ. 2.10) με την μελέτη της πραγματικής ανθρώπινης συμπεριφοράς έδειξε ότι:

• οι άνθρωποι κάνουν συστηματικά λάθη,
• επηρεάζονται από συναισθήματα,
• έχουν προκαταλήψεις,
• δεν έχουν τέλεια πληροφόρηση,
• δεν μεγιστοποιούν πάντα τη χρησιμότητα.

Η οικονομία παύει πλέον να είναι μια αφηρημένη μηχανή και βρίσκεται πιο κοντά στην ψυχολογία απ’ όσο νομίζαμε παλαιότερα.

8.5 Ηθική και Οικονομία

Η οικονομία δεν είναι ηθικά ουδέτερη. Αποτελεί αδιάσπαστο κλάδο της ολικής ανθρώπινης δραστηριότητας και πολλές φορές δημιουργεί ηθικά θέματα ή διλήμματα λόγω του ανταγωνισμού αλλά και του προσωπικού, εταιρικού ή εθνικού κέρδους.

1. Ηθικά ερωτήματα

• Είναι δίκαιη η κατανομή του εισοδήματος;
• Πρέπει να υπάρχουν όρια στην αγορά;
• Ποιος ωφελείται από την ανάπτυξη;
• Πώς αντιμετωπίζουμε τη φτώχεια;
• Ποια είναι η ευθύνη των επιχειρήσεων;

2. Ηθική των αγορών

Οι αγορές είναι μηχανισμοί, όχι ηθικά συστήματα. Αλλά οι αποφάσεις που παίρνουμε περιέχουν συχνά και ηθικές συνέπειες. Πολλές είναι, εξάλλου, οι σύγχρονες συζητήσεις για την ανισότητα, την ηθική των αγορών και την κοινωνική ευθύνη.

8.6 Οικονομικά Συστήματα ως Αφηγήσεις

Ο καπιταλισμός, ο σοσιαλισμός και η μεικτή οικονομία δεν είναι μόνο, εκτός των άλλων, οικονομικά συστήματα παραγωγής. Είναι και «αφηγήσεις» για το πώς πρέπει να οργανωθεί η κοινωνία.

1 Καπιταλισμός:

Ως αφήγηση της ελευθερίας, της καινοτομίας, της ατομικής πρωτοβουλίας.

2. Σοσιαλισμός:

Ως αφήγηση της ισότητας, της συλλογικότητας, της κοινωνικής δικαιοσύνης.

3. Μεικτή οικονομία:

Ως αφήγηση της ισορροπίας ανάμεσα σε αγορά και κράτος.

Κάθε αφήγηση έχει τις ανάλογες αξίες, ιδεολογίες, όπως και το ιστορικό πλαίσιό της, παράλληλα με τις διαφωνίες και τις αντιπαλότητές της προς τα υπόλοιπα συστήματα.

8.7 Η Οικονομία ως Σύστημα Προσδοκιών

Η οικονομία δεν κινητοποιείται μόνο από γεγονότα, αλλά και από προσδοκίες για το μέλλον της. Αυτό συμβαίνει, καθώς:

• οι επενδυτές επενδύουν, επειδή πιστεύουν στο μέλλον,
• οι καταναλωτές ξοδεύουν, επειδή νιώθουν ασφάλεια,
• οι επιχειρήσεις καινοτομούν ,επειδή βλέπουν ευκαιρίες.

Η οικονομία είναι, λοιπόν, και ένα ευαίσθητο σύστημα προσδοκιών, όπου η πίστη στο μέλλον επηρεάζει το παρόν στις διάφορες οικονομικές δραστηριότητες.

8.8 Η Οικονομία ως Αφήγηση για το Μέλλον

Η οικονομία δεν περιγράφει μόνο τον κόσμο από την οπτική της, αλλά επιπλέον τον διαμορφώνει σε μικρό ή μεγάλο βαθμό. Οι οικονομικές θεωρίες έχουν και αυτή ακριβώς την ιδιότητα, καθώς υιοθετούνται από πολιτικές και κυβερνήσεις.

Οι οικονομικές θεωρίες μπορούν να:

• επηρεάζουν πολιτικές,
• διαμορφώνουν θεσμούς,
• καθοδηγούν επενδύσεις,
• επηρεάζουν την κοινωνική φαντασία.

Η οικονομία είναι ένας τρόπος να φανταζόμαστε το μέλλον ως άτομα, κοινωνία ή κράτη και να προσπαθούμε να το κάνουμε πραγματικότητα στην οικονομική ζωή.

8.9 Επίλογος: Η Οικονομία ως Ανθρώπινη Επιστήμη

Στο τέλος, γίνεται φανερό ότι η οικονομία δεν είναι μόνο αριθμοί, εξισώσεις και μοντέλα. Είναι μια ανθρώπινη επιστήμη, βαθιά συνδεδεμένη με τον τρόπο που ζούμε, σκεφτόμαστε και οργανώνουμε τις κοινωνίες μας. Πίσω από κάθε οικονομικό μέγεθος κρύβονται:

• επιλογές,
• αξίες,
• θεσμοί,
• συμπεριφορές,
• αφηγήσεις,
• προσδοκίες,
• όνειρα και φόβοι.

Η οικονομία είναι, στην ουσία της, η ιστορία του πώς οι άνθρωποι προσπαθούν να οργανώσουν τη ζωή τους μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο περιορισμούς αλλά και δυνατότητες. Αυτό ισχύει στο επίπεδο του ατόμου, στο επίπεδο του έθνους και στο επίπεδο του πλανήτη. Δεν είναι μια ψυχρή τεχνική επιστήμη, είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε ποιοι είμαστε, πώς συνεργαζόμαστε, πώς συγκρουόμαστε και πώς φανταζόμαστε το μέλλον μας.

Γι’ αυτό και η οικονομική σκέψη εξελίσσεται συνεχώς:

γιατί εξελίσσεται διαρκώς και η ανθρωπότητα…